Prawo – poradniki

Jeżeli chodzi o sposoby pojmowania prawa, to chyba nikt nie jest w stanie przedstawić najbardziej słusznego stanowiska, gdyż właściwie każde jest słuszne.
Jeżeli chodzi o literaturę prawną, to bardzo ciekawą propozycją jest książka napisana przez Sabinę Famirską, Stanisława Drozda oraz Antoniego Boleckiego, nosząca tytuł „Prawo konkurencji”. Ciekawości i rzeczywistego odzwierciedlania sytuacji prawnej dodaje jej fakt, iż autorzy zawodowo zajmują się prawem, gdyż prowadzą kancelarię prawną zajmującą się udzielaniem różnego rodzaju porad o charakterze – jak się domyślacie – prawnym. Czytaj resztę wpisu »

Jeżeli chodzi o książki dotyczące różnych dziedzin prawa, to jak się domyślacie, jest ich całe mnóstwo. Osobiście moją uwagę ostatnio zwróciła książka wydawnictwa C.H. Beck pt. „Prawo Unii Europejskiej”.
Jest to książka posiadająca w swojej treści wszelkie zagadnienia dotyczące aktów prawnych, będących podstawa do funkcjonowania Unii Europejskiej od czasu, kiedy wszedł w życie Traktat podpisany w Lizbonie. Czytaj resztę wpisu »

Prawo to pojęcie, które ujmowane jest w dwóch ujęciach. Jeżeli chodzi o ujęcie przedmiotowe, prawo określa system norm prawnych jakie powstały w związku z funkcjonowaniem państwa lub też innego organu społecznego, powołane i kontrolowane przez odpowiednie organy władzy publicznej czy organy społeczne.
Prawo w ujęciu podmiotowym wyraża się przekonaniem człowieka, dotyczącym tego, iż ma on ‘prawo’ do robienia określonych rzeczy. Czytaj resztę wpisu »

Administracja publiczna dzieli się, najogólniej rzecz biorąc, na administrację scentralizowaną (administracja rządowa) i administrację zdecentralizowaną (samorząd terytorialny, samorządy zawodowe oraz podmioty wykonujące funkcje zlecone administracji). Prezentowane opracowanie zostało poświęcone bardzo istotnej części administracji publicznej, jaką jest administracja rządowa.

Administracja rządowa, zarówno centralna, jak i terenowa, tworzy system, który jest wypadkową rozwiązań wprowadzanych często wiele lat temu, a następnie zmienianych czy modyfikowanych. Można nawet zaryzykować twierdzenie, że wiele reform systemu administracji stało się przyczynkiem do kolejnych następujących po sobie reform, przez co system ten jest bardzo skomplikowany i trudny w percepcji dla zwykłego obywatela.

Na rynku wydawniczym nie ma obecnie opracowania, które w sposób kompleksowy przedstawia aktualny status administracji rządowej. Wypełniając tę lukę, kierujemy niniejszy podręcznik przede wszystkim do studentów prawa, administracji i politologii, a także pracowników administracji rządowej zamierzających się starać o uzyskanie statusu urzędnika służby cywilnej.

Autorzy zdawali sobie sprawę, że przedstawiane zagadnienia wymagają orientacji w całym systemie prawa oraz umiejętnego interpretowania odpowiednich przepisów. Stąd też szczególną troskę położono na klarowność i jasność wywodów. Duży nacisk został również położony na wyjaśnianie podstawowych pojęć, wskazywanie ich zastosowania praktycznego.

Bezsprzeczną zaletą prezentowanego opracowania jest jego kompleksowość, ale także konkretność i zwięzłość. Ambicją autorów było całościowe przedstawienie problematyki ustrojowej administracji rządowej w Polsce i jej organów. Przyjęcie formuły konkretności i zwięzłości stało się łatwiejsze dzięki zastosowaniu przypisów. Dzięki temu czytelnicy zainteresowani pogłębieniem wiedzy dotyczącej niektórych zagadnień mogą sięgnąć do cytowanych lub powoływanych przez poszczególnych autorów publikacji.

Przedstawiane opracowanie składa się z dziewięciu rozdziałów merytorycznych oraz bibliografii, która zawiera wykaz zastosowanych aktów prawnych, orzeczeń, opracowań naukowych i witryn internetowych, mogących się okazać pomocą dla osób piszących pracę licencjacką, magisterską czy doktorską.

Opracowanie to jest owocem pracy zespołu autorów z Wydziału Prawa Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie oraz z Wydziału Prawa Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie.

Samorząd terytorialny jest trwale zakorzeniony w Polskiej tradycji ustrojowej. Zlikwidowany w 1950 r. w wyniku wprowadzenia systemu opartego na wzorcach przyjętych w Związku Radzieckim, kiedy to utworzono rady narodowe, jako terenowe organy jednolitej władzy państwowej, został przywrócony w 1990 r. w wyniku uchwalenia przez sejm „kontraktowy” noweli konstytucyjnej z 8 marca 1990 r. (Dz.U. Nr 16, poz. 94) oraz zespołu 8 ustaw, wśród których znalazła się m.in. ustawa o samorządzie terytorialnym (Dz.U. Nr 16, poz. 95). Od tego czasu samorząd podlegał wielu modyfikacjom ustrojowym, był wprowadzany do kolejnych konstytucji. W 1998 r. wprowadzono samorząd na szczeblu powiatu i województwa.

Rada gminy jest podstawowym i obligatoryjnym organem samorządu gminnego. Wybierana w wyborach powszechnych jest organem przedstawicielskim mającym szeroką legitymację do sprawowania władzy. Znaczenie tego organu wynika z dwóch podstawowych, realizowanych przez niego funkcji: stanowiącej i kontrolnej. Rada gminy jest ponadto organem o tzw. kompetencji generalnej. Oznacza to, że w granicach jej właściwości mieszczą się wszystkie kompetencje gminy z wyłączeniem tych, które zostały wprost przewidziane przez prawo dla innych organów (w szczególności dla wójta lub burmistrza) lub zastrzeżone do rozstrzygnięcia w drodze referendum.

Na rynku wydawniczym nie ma obecnie opracowania, które w sposób kompleksowy przedstawia aktualny status prawny rady gminy. Wypełniając tę lukę, kierujemy niniejszy podręcznik przede wszystkim do pracowników urzędów gminnych (miejskich), radnych oraz studentów prawa, administracji i politologii.

Autorzy zdawali sobie sprawę, że przedstawiane zagadnienia wymagają orientacji w całym systemie prawa, w tym zwłaszcza konstytucyjnego i administracyjnego oraz umiejętnego interpretowania odpowiednich przepisów. Stąd też szczególną troskę położyli na klarowność i jasność swoich wywodów. Dzięki zastosowaniu przypisów czytelnicy, zainteresowani pogłębieniem wiedzy dotyczącej niektórych zagadnień, mogą sięgnąć do cytowanych lub powoływanych przez poszczególnych autorów publikacji.

Przedstawiane opracowanie składa się z jedenastu rozdziałów merytorycznych oraz bibliografii, która zawiera wykaz zastosowanych aktów prawnych, orzeczeń, opracowań naukowych i witryn internetowych mogących się okazać pomocą dla osób piszących pracę licencjacką, magisterską czy doktorską.

Opracowanie to jest owocem pracy zespołu autorów z Wydziału Prawa Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie oraz z Wydziału Prawa Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie.

Obszarem zainteresowań niniejszej monografii są regulacje prawne w zakresie instytucjonalnych mechanizmów zapewnienia jakości oraz ich wpływ na autonomię szkół wyższych.

Podjęcie badań w tym zakresie ma głębokie uzasadnienie społeczne, ekonomiczne i pedagogiczne. Dziś, kiedy dostęp do szkolnictwa wyższego stał się masowy, zwiększyło się zapotrzebowanie na bardziej zróżnicowaną ofertę kształcenia, a rynek pracy wymaga bardziej rozwiniętych umiejętności technicznych i wyższego poziomu wiedzy, kwestia zapewnienia wysokiej jakości kształcenia stała się priorytetowa. Edukacja jest bowiem fundamentem rozwoju współczesnego świata – gospodarki opartej na wiedzy oraz społeczeństwa uczącego się. Zapewnienie wysokiej jakości kształcenia stanowi jeden z filarów Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego, a współdziałanie na forum europejskim w tym zakresie jest obecnie jednym z priorytetowych celów. Polityczne zobowiązanie do konsolidacji i modernizacji tego obszaru, określone w Deklaracji Bolońskiej podpisanej w dniu 19 czerwca 1999 r. przez ministrów odpowiedzialnych za szkolnictwo wyższe zapoczątkowało tzw. Proces Boloński, którego głównym celem jest utworzenie Europejskiej Przestrzeni Szkolnictwa Wyższego (European Higher Education Area). Postulaty deklaracji przyjętej w Bolonii są rozwijane na odbywających się co dwa lata spotkaniach ministrów właściwych do spraw szkolnictwa wyższego. Do tej pory odbyło się sześć takich spotkań: w Pradze w 2001 r., Berlinie w 2003 r., Bergen w 2005 r., Londynie w 2007 r., w Leuven – Louvain-la-Neuve w 2009 r. oraz w Budapeszcie i Wiedniu w 2010 r. Proces boloński promuje i upowszechnia reformy wzmacniające systemy szkolnictwa wyższego w państwach w nim uczestniczących, zwiększające ich efektywność, elastyczność i atrakcyjność. Zaniechanie stymulowanych w jego ramach reform może wiązać się z izolacją na europejskim rynku edukacji akademickiej lub utratą konkurencyjności w porównaniu z innymi, bardziej otwartymi systemami szkolnictwa wyższego.

Badania zostały przeprowadzone w celu określenia wpływu obowiązującego ustawodawstwa w zakresie instytucjonalnych mechanizmów zapewnienia jakości na autonomię szkół wyższych we wszystkich badanych państwach oraz ustalenie w przypadku Polski czy obowiązujące regulacje prawne stwarzają perspektywy właściwego ukształtowania polityki edukacyjnej państwa w obszarze szkolnictwa wyższego. Interesujące wydały mi się przede wszystkim państwowe instytucjonalne mechanizmy zapewnienia jakości szkół wyższych w obszarze kształcenia, natomiast obszar badań naukowych, podobnie jak zagadnienia dotyczące środowiskowych komisji akredytacyjnych zostały przedstawione jedynie marginalnie.

Sformułowane cele pracy nie były dotąd w Polsce przedmiotem badań naukowych. Prezentowana problematyka instytucjonalnych mechanizmów zapewnienia jakości i ich związku z autonomią szkół wyższych skoncentrowana jest na ujęciu formalno-prawnym i zmierza do udowodnienia tezy, iż istnieje związek między ustanowieniem i funkcjonowaniem instytucjonalnego mechanizmu zapewnienia jakości w danym państwie a przyjętym w nim modelem tradycyjnego uniwersytetu i w ogóle systemu szkolnictwa wyższego.

W celu weryfikacji tezy wybrałam osiem państw europejskich: Francję, Hiszpanię, Niemcy, Norwegię, Polskę, Szwajcarię, Wielką Brytanię oraz Włochy. Wybór państw nie był przypadkowy, warunkowały go występujące w tych państwach charakterystyczne cechy instytucjonalnego systemu zapewnienia jakości, autonomii uczelni oraz modelu systemu szkolnictwa wyższego. Francja została wybrana jako przykład państwa, w którym na przestrzeni ostatnich kilku lat autonomia szkół wyższych uległa znacznemu zwiększeniu, a instytucjonalny system zapewnienia jakości obejmuje poza szkołami wyższymi również instytuty naukowe. Hiszpania została objęta badaniami naukowymi z uwagi na najbardziej zdecentralizowany system edukacji w Europie i zewnętrzny system zapewnienia jakości obejmujący również ocenę nauczycieli akademickich. Niemcy zostały wybrane jako przykład państwa, w którym nauczyciele akademiccy są odpowiedzialni za funkcjonowanie uczelni, oraz z uwagi na przyjęte rozwiązania w zakresie akredytacji systemowej, które – zdaniem autorki – mogłyby się sprawdzić również w Polsce. Norwegia jest przykładem państwa, w którym stosuje się z powodzeniem wszystkie trzy formy zewnętrznego systemu zapewnienia jakości: akredytację systemową, instytucjonalną oraz programową. Szwajcaria została objęta badaniami z uwagi na szczególny status prawny tamtejszej komisji akredytacyjnej oraz wpisanie do Konstytucji obowiązku zapewnienia jakości szkolnictwa wyższego. Wielka Brytania znalazła się w obszarze zainteresowań z dwóch powodów: jest przykładem państwa, w którym uniwersytety nie są instytucjami państwowymi, lecz instytucjami prywatnymi, oraz z uwagi na opracowanie standardów zapewnienia jakości kształcenia. Włochy są natomiast interesujące ze względu na to, że regulacje prawne dotyczące instytucjonalnych mechanizmów zapewnienia jakości natrafiają tam na szczególnie silny opór ze strony środowiska akademickiego.

Cele pracy określiły treść, zakres i cechy materiałów będących źródłem przeprowadzonych badań. Ogół zgromadzonych i wykorzystanych w opracowaniu materiałów można sklasyfikować w kilku grupach: pierwszą stanowią akty prawne, drugą – raporty dotyczące stanu szkolnictwa wyższego, a trzecią – literatura przedmiotu. Z uwagi na obszar badań, obejmujący osiem państw, liczba aktów prawnych jest znaczna. Kwestie związane z tematem zostały bowiem uregulowane w konstytucjach, ustawach oraz aktach wykonawczych. Komisje zajmujące się zewnętrznym systemem zapewnienia jakości również wydały szereg aktów, których analiza okazała się niezbędna. W monografii wykorzystano także dokumenty sformułowane w ramach Procesu Bolońskiego oraz dokumenty Rady Unii Europejskiej, Komisji Europejskiej i Parlamentu Europejskiego. Literatura przedmiotu zawarta jest w opracowaniach zwartych, artykułach, a także zamieszczona w Internecie. Niezwykle cenne okazały się raporty oświatowe, materiały informacyjne wydawane przez organizacje międzynarodowe działające w ramach szkolnictwa wyższego oraz przez komisje zajmujące się zewnętrznym systemem zapewnienia jakości. Część materiałów została zebrana w trakcie prowadzenia badań naukowych we Francji.

Problematyka dotycząca wpływu instytucjonalnych mechanizmów zapewnienia jakości szkolnictwa wyższego na autonomię szkół wyższych nie była podejmowana w literaturze polskiej. Została ona znacznie lepiej zaznaczona w zakresie jakości kształcenia albo autonomii uczelni przez chociażby takich autorów jak: Dominik Antonowicz, Ryszard Barcik, Anna Brzezińska, Anna Buchner-Jeziorska, Ewa Chmielecka, Krystyna Ciekot, Andrzej Kraśniewski, Ryszard Mosakowski, czy też Maria Wojcicka. Zagadnienia autonomii szkół wyższych i instytucjonalnych mechanizmów zapewnienia jakości zostały przedstawione przede wszystkim o oparciu o metodę formalno- dogmatyczną.

Nakreślone wyżej cele wyznaczyły strukturę pracy, na którą składają się trzy części.

Podjęcie problematyki regulacji prawnych w zakresie autonomii uczelni oraz instytucjonalnych mechanizmów zapewnienia jakości w szkołach wyższych wymagało w pierwszej kolejności wyjaśnienia podstawowych zagadnień związanych z autonomią uniwersytetów oraz przedstawienia modeli tradycyjnego uniwersytetu europejskiego. W tej części zawarto również przegląd porównawczy istotnych aspektów związanych z realizacją Procesu Bolońskiego, a mianowicie: istnienie struktury studiów opartej na trzech cyklach, przyjęcie lub powszechne wdrożenie Europejskiego Systemu Transferu i Akumulacji Punktów (ECTS), wprowadzenie suplementu do dyplomu, ustanowienie krajowych ram kwalifikacji oraz wspólnych/podwójnych tytułów/dyplomów.

Część drugą poświęcono instytucjonalnym mechanizmom zapewnienia jakości. W niniejszej rozprawie pojęcie to odnosi się do komisji do spraw zapewnienia jakości funkcjonujących w poszczególnych państwach i wiąże się bezpośrednio z dwoma innymi pojęciami: „jakością kształcenia” oraz „zewnętrznym systemem zapewnienia jakości”, omówionymi w rozdziale pierwszym części drugiej. Czynniki mające wpływ na tworzenie regulacji prawnych w zakresie instytucjonalnych mechanizmów zapewnienia jakości określono w rozdziale drugim. Należy je rozpatrywać w aspekcie zmian w szkolnictwie wyższym, które miały miejsce w latach 80.–90. ubiegłego wieku. Zwiększenie liczby studentów i dostępności kształcenia, dostosowanie oferty edukacyjnej do różnorodnych aspiracji młodzieży oraz ukierunkowanie programów kształcenia na potrzeby gospodarki przy jednoczesnym ograniczaniu autonomii uniwersytetów, przede wszystkim przez ustawowe zapewnienie wolnego dostępu młodzieży do studiów, wymusiły wówczas szerszą dyskusję na temat jakości kształcenia. Obecnie jednym z głównych czynników mającym wpływ na tworzenie i rozwój instytucjonalnych mechanizmów zapewnienia jakości kształcenia jest polityczne zobowiązanie do konsolidacji Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego określone w Deklaracji Bolońskiej, a także polityka Unii Europejskiej w tym zakresie.

W rozdziale trzecim poddano analizie takie zagadnienia, związane z instytucjonalnymi mechanizmami zapewnienia jakości, jak: status prawny komisji do spraw zapewnienia jakości, podstawę prawną ich działania, rozwiązania organizacyjne w zakresie funkcjonowania (sposób powoływania członków, czas trwania kadencji, organy i ich podstawowe kompetencje, sposób podejmowania uchwał/decyzji, proces odwoławczy, sposób obsługi administracyjnej i finansowej), a także zamierzony efekt oceny (kontrola jakości kształcenia, kontrola wydatkowania środków publicznych lub poprawa efektywności funkcjonowania instytucji szkolnictwa wyższego). W rozdziale czwartym poddano natomiast analizie proces oceny jakości, w szczególności formy oceny (programową, instytucjonalną i systemową) oraz stosowane procedury (ewaluację, audyt, akredytację i benchmarking). W części trzeciej przeanalizowano związek instytucjonalnych mechanizmów zapewnienia jakości z autonomią szkół wyższych oraz wykazano, iż istnieje współzależność między ustanowieniem instytucjonalnego mechanizmu zapewnienia jakości w danym państwie a przyjętym w nim modelem tradycyjnego uniwersytetu i w ogóle systemu szkolnictwa wyższego. W tym celu opisano występujący w badanych państwach model szkolnictwa wyższego oraz przedstawiono zakres autonomii szkół wyższych.

Przepis art. 2 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej określa, że Polska jest państwem prawnym. Oznacza to, że „w demokratycznym państwie prawnym byt organu państwowego opiera się na prawie, które określa zarazem kompetencje tego organu i wyznacza granice jego działalności”. Aby legalnie istnieć i działać, organy władzy w Polsce powinny wykazać się wynikającym z przepisów prawa powszechnie obowiązującego umocowaniem. W świetle statuowanej w art. 7 Konstytucji zasady legalizmu wymaga się, „by wszystkie organy państwa działały tylko i wyłącznie na podstawie przepisów prawa, a więc by podejmując jakiekolwiek akty władzy państwowej, były w stanie wykazać się wyraźną (nie domniemaną) legitymacją (podstawą prawną) dla ich działań”. Konstytucja określa zatem, iż to prawo stanowi jedyny czynnik dający podstawę do istnienia i działania organów państwowych. Tylko podstawa prawna wywodząca się z przepisów prawa powszechnie obowiązującego legitymuje organ państwowy do funkcjonowania. Brak takiego przepisu uniemożliwia organom administracji publicznej podejmowanie działań. W państwie prawnym prawo jest jedynym regulatorem funkcjonowania administracji publicznej, także w sferze bezpieczeństwa i porządku publicznego.

Takie rozwiązanie ma z jednej strony chronić osoby podległe danej władzy publicznej przed nadmierną ingerencją w ich życie, bowiem „specyfika administracji publicznej polega na tym, że jest ona elementem systemu społeczno-politycznego, ale stanowi jednocześnie część aparatu państwowego wyposażonego w imperium”. Cechą współczesnej administracji jest więc możliwość władczego ingerowania w działalność innych podmiotów poprzez kształtowanie ich praw i obowiązków. Natomiast z drugiej strony prawo, jako jedyny regulator funkcjonowania administracji publicznej, ma umożliwić zorganizowanie jej w efektywny sposób, dzięki czemu administracja danego państwa będzie umiała sprostać wyzwaniom, jakie stawia przed nią współczesny świat.

Jednym z najważniejszych wyzwań, jakie stoją przed współczesną administracją, jest zapewnienie bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego na zarządzanym przez nią terytorium. Stąd niezwykle ważnym zagadnieniem jest zorganizowanie organów administracji zajmujących się ochroną bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego w taki sposób, aby ich działalność nie naruszała praw obywatelskich, ale jednocześnie była efektywna. Dotyczy to szczególnie takiego kraju jak Polska, który znajduje się w dość niestabilnym, szczególnie w ostatnich latach, otoczeniu zewnętrznym wymagającym zmiany w zakresie filozofii postrzegania zasad ochrony bezpieczeństwa w zglobalizowanym świecie, w którym coraz większy problem dla tradycyjnych państw stanowią zagrożenia o charakterze niepaństwowym. Taka sytuacja wymaga zmian w zakresie postrzegania roli Państwa, ale także organizacji podmiotów, które mają chronić jego bezpieczeństwo. Globalizacja, rozwój współczesnej gospodarki kapitalistycznej oraz nowych technologii powoduje również zmiany w postrzeganiu roli państwa w zwalczaniu zagrożeń o charakterze wewnętrznym.

Jednocześnie w ostatnim dwudziestoleciu w Polsce w zakresie organizacji podmiotów zajmujących się ochroną bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego wystąpiło kilka poważnych zmian, które w tak krótkim okresie nigdy chyba nie zdarzyły się w historii naszego kraju. Nastąpiła bowiem zmiana ustroju społeczno-gospodarczego i wyjście ze struktur niedemokratycznego państwa o gospodarce centralno-planowej w kierunku budowy państwa demokratycznego o gospodarce rynkowej. Nowa sytuacja społeczno-polityczna wymusiła oczywiste zmiany w organizacji i sposobie funkcjonowania służb mundurowych i wojska. Przemiany początku lat dziewięćdziesiątych nie były jedynymi, które dotyczyły służb ochrony bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego. Przystąpienie Polski w roku 1999 do Sojuszu Północnoatlantyckiego spowodowało, iż należało przystosować organizację Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej do wymagań, jakie są stawiane członkom Sojuszu Północnoatlantyckiego. Następnie przystąpienie w roku 2004 Polski do Unii Europejskiej spowodowało, iż należało dokonać zmian w organizacji i sposobie funkcjonowania niektórych służb mundurowych. Nadto dwukrotnie po 1989 roku dokonano głębokiej reorganizacji służb specjalnych. W roku 2002 rozwiązany został Urząd Ochrony Państwa i powołano na jego miejsce dwie odrębne służby: Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencję Wywiadu. Następnie w 2006 roku zlikwidowane zostały Wojskowe Służby Informacyjne, a powołane zostały w ich miejsce: Służba Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służba Wywiadu Wojskowego.

Tak duże zmiany w służbach mundurowych i wojsku powodowały, że dotychczas doktryna prawa administracyjnego zajmowała się przed wszystkim kwestią organizacji i kompetencji formacji zmilitaryzowanych. Takie zainteresowanie było oczywiste. Budowanie demokratycznych struktur państwowych sprawiało, że badano przede wszystkim sposób zorganizowania nowo powstałych formacji oraz ich kompetencje. Po latach, w których poszczególnie służby mundurowe posiadały bardzo szerokie jawne i niejawne kompetencje do ingerowania w życie obywateli, rozważania naukowe w prawie administracyjnym ogniskowały się wokół kwestii związanych z taką organizacją formacji mundurowych i zapisaniem ich kompetencji, aby nie powtórzyły się błędy z przeszłości. Tymczasem poza nielicznymi publikacjami mającymi najczęściej charakter poradników lub komentarzy, zabrakło refleksji nad istotą stosunku prawnego łączącego funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych z formacjami, w których pełnią służbę. Ostatnia dyskusja na temat charakteru stosunku służbowego funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych, mająca miejsce w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych dwudziestego wieku, odbywała się w innych realiach społecznych, gospodarczych i politycznych, a zatem przedstawione wówczas poglądy nie zawsze mogą odpowiadać obecnemu stanowi prawnemu. Dlatego też po ponad dwudziestu latach od rozpoczęcia przemian ustrojowych i gospodarczych w Polsce należy podjąć się odpowiedzi na pytanie o obecny charakter, naturę i przedmiot stosunku służbowego funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych w naszym kraju oraz wskazać jego miejsce w określonej gałęzi prawa. Moim zdaniem w niniejszej publikacji odpowiedź na wyżej postawione pytania wskazuje na metodę konstruowania przez ustawodawcę przepisów dotyczących omawianej problematyki oraz ich interpretację w procesie stosowania prawa, w tym przede wszystkim przez judykaturę, zatem publikacja ma służyć określeniu:

• istoty stosunku służbowego w formacjach zmilitaryzowanych,

• kategorii spraw, do których się on zalicza,

• cech charakterystycznych, wyróżniających go z innych stosunków prawnych,

• konkretnych rozwiązań prawnych wynikających z treści stosunku służbowego funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych.

Publikacja nie zajmuje się natomiast problematyką socjologicznych, organizacyjnych i finansowych aspektów służby funkcjonariuszy i żołnierzy w formacjach zmilitaryzowanych. Książka koncentruje się na rozwiązaniach przyjętych w prawie polskim, dlatego też brak w niej odniesienia do prawa obcego. Uważam, że kwestia ustalenia istoty i treści stosunku służbowego funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych ma ogromne znaczenie dla trzech grup podmiotów:

• osób pełniących służbę w formacjach zmilitaryzowanych, a niekiedy ich rodzin,

• organów służb mundurowych i wojska,

• rodzin funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych.

Obecnie około trzysta tysięcy osób jest związanych stosunkiem służbowym w formacjach zmilitaryzowanych. W tym: 95 600 żołnierzy zawodowych, 97 000 policjantów, 16 036 strażników granicznych, 2008 funkcjonariuszy Biura Ochrony Rządu, 30 144 strażaków Państwowej Straży Pożarnej, 5490 funkcjonariuszy Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, 1034 funkcjonariuszy Agencji Wywiadu, 1100 funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego, 549 funkcjonariuszy Służby Wywiadu Wojskowego, 797 funkcjonariuszy Centralnego Biura Antykorupcyjnego oraz 27 562 strażników więziennych. Przedstawiony w publikacji stosunek prawny dotyczy więc dużej liczby osób. W państwie prawnym funkcjonariusze służb mundurowych i żołnierze zawodowi powinni wiedzieć, na czym polega stosunek prawny, którym związali się, wstępując do służby w określonych formacjach zmilitaryzowanych, a zatem jakie są ich uprawnienia i obowiązki oraz jak będzie oceniany sposób wykonywania przez nich obowiązków związanych ze służbą.

Dzięki określeniu istoty i treści stosunku służbowego funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych organy formacji zmilitaryzowanych mogą podejmować rozstrzygnięcia z omawianego zakresu spraw, kierując się właściwą metodą wykładni. Sprawi to, iż wola ustawodawcy wyrażona w przepisach statuujących stosunek służbowy w służbach mundurowych i wojsku będzie prawidłowo realizowana, wpłynie to w oczywisty sposób na jakość wykonywania postawionych przed danymi formacjami zadań.

Omawiany stosunek prawny ma wpływ na sytuację prawną także innych osób niebędących ani funkcjonariuszami służb mundurowych, ani żołnierzami zawodowymi. Dotyczy to rodzin funkcjonariuszy i żołnierzy. Z treści stosunku służbowego osób pełniących służbę w formacjach zmilitaryzowanych wynikają bowiem uprawnienia członków ich rodzin do świadczeń związanych ze śmiercią funkcjonariusza lub żołnierza oraz uprawnieniami do lokalu mieszkalnego. Dokładne określenie istoty oraz treści przedstawianego stosunku prawnego sprzyja więc zrozumieniu uprawnień członków rodziny funkcjonariusza służby mundurowej lub żołnierza zawodowego, wynikających ze stosunku służbowego.

Dla należytego przedstawienia problematyki stosunku służbowego w formacjach zmilitaryzowanych w przedstawianej publikacji zastosowałem dwie metody badawcze: historyczną – pozwalającą na zbadanie ewolucji stosunków służbowych w prawie polskim oraz analizy systemowej – mającej na celu zbadanie na podstawie obecnego stanu prawnego, w oparciu o bogate orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów administracyjnych, istoty i treści stosunku służbowego w służbach mundurowych i wojsku.

Książka jest podzielona na dziesięć rozdziałów. W rozdziale pierwszym zatytułowanym Pojęcie, podmiot i przedmiot stosunku służbowego przedstawiłem strony stosunku służbowego funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych, wskazałem na trzy cechy, które odróżniają go od innych stosunków prawnych oraz wykazałem cechy, które kwalifikują go do stosunków prawnych prawa administracyjnego, a nie do prawa pracy.

Rozdział drugi Umiejscowienie sprawy administracyjnej w materialnym i procesowym prawie administracyjnym dotyczy określenia istoty sprawy administracyjnej. W tej części książki podjąłem się zdefiniowania pojęcia „sprawa administracyjna” zarówno na tle prawa administracyjnego materialnego oraz procesowego, a następnie wykazałem cechy stosunku służbowego, które kwalifikują go jako sprawę administracyjną.

Trzeci rozdział zatytułowany Historia uregulowań prawnych odnoszących się do funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych przedstawia rozwój uregulowań prawnych dotyczących omawianej problematyki w niepodległej Polsce, od odzyskania niepodległości, poprzez rozwiązania prawne obowiązujące w Polsce Ludowej, aż do roku 1989.

W kolejnych rozdziałach przedstawiłem rodzaje spraw administracyjnych wynikających ze stosunku służbowego funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych. W rozdziale czwartym Sposób nawiązania stosunku służbowego opisałem procedurę przyjmowania i weryfikacji kandydatów do służby w formacjach zmilitaryzowanych. Rozdział piąty Przebieg służby określa, jakie rodzaje służby statuują przepisy o stosunku służbowym funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych, zasady zamiany treści stosunku służbowego oraz sposoby weryfikacji umiejętności osób pełniących służbę.

W rozdziale szóstym zatytułowanym Obowiązki strony stosunku służbowego omówiłem zarówno zadania, które w ramach stosunku służbowego powinien wykonać funkcjonariusz lub żołnierz, jak i obowiązki, które spoczywają na organach formacji zmilitaryzowanych w związku z zapewnieniem funkcjonariuszom lub żołnierzom właściwych warunków służby.

Rozdział siódmy Specyfika regulacji dotyczących świadczeń pieniężnych w formacjach zmilitaryzowanych omawia problematykę przyznawania uposażenia oraz innych świadczeń związanych ze służbą. W tej części książki przedstawiłem także tematykę świadczeń, które po śmierci żołnierza zawodowego lub funkcjonariusza służby mundurowej może otrzymać jego rodzina.

Kolejny ósmy rozdział Prawo do lokalu mieszkalnego jest poświęcony problematyce związanej z przydziałem lokalu mieszkalnego oraz świadczeniami, które może otrzymać funkcjonariusz służby mundurowej lub żołnierz zawodowy w sytuacji, gdy właściwa formacja nie może zapewnić mu lokalu. W tej części publikacji przedstawiłem także zagadnienia związane z prawem do mieszkania przysługującym rodzinie osoby pełniącej służbę w formacji zmilitaryzowanej.

Zakres podmiotowy przepisów o postępowaniu dyscyplinarnym, procedurę postępowania oraz rodzaje czynów, za które może być ukarany dyscyplinarnie funkcjonariusz lub żołnierz omówiłem w rozdziale dziewiątym zatytułowanym Odpowiedzialność dyscyplinarna.

Ostatni, dziesiąty rozdział Sposoby rozwiązania stosunku służbowego poświęciłem problematyce trybów zwolnienia ze służby, przesłanek zwolnienia oraz świadczeniom, jakie przysługują zwalnianym ze służby funkcjonariuszom służby mundurowej jak i żołnierzom zawodowym.

Publikację zamyka bogata bibliografia zawierającą przedstawiane w publikacji pozycje oraz wykaz powołanych wyroków sądowych, co powinno być pomocne dla osób, które chcą pogłębić prezentowaną problematykę.

Mam nadzieję, iż przedstawiana publikacja pozwoli czytelnikom zainteresowanym tematyką funkcjonowania formacji zmilitaryzowanych na zrozumienie zagadnień związanych z charakterem, istotą i treścią stosunku służbowego funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy zawodowych, a jednocześnie będzie pomocna osobom zajmującym się rozstrzyganiem lub obsługą prawną spraw z omawianego zakresu, jako źródło informacji współczesnym rozumieniu i interpretacji przez doktrynę, jak i przede wszystko przez orzecznictwo, przedstawionych przepisów.

Praca niniejsza ma charakter teoretyczno-prawny, ze wskazaniem na wiele rozwiązań praktycznych ważnych dla procesu prowadzenia działalności gospodarczej w procesie inwestycyjno-budowlanym. Życzliwe przyjęcie książki pt. „Prawa i obowiązki przedsiębiorców w ochronie środowiska. Zarys encyklopedyczny” przygotowanej przez zespół Autorów pod moją redakcją, skłoniło wydawcę Difin S.A., a także mnie, do przygotowania publikacji poświęconej tym razem problematyce związanej z wymaganiami prawa ochrony środowiska w procesie inwestycyjno-budowlanym.
Podjęcie się opracowania tej monografii wyrosło przede wszystkim z dużych potrzeb i oczekiwań praktyków zajmujących się szeroką materią gospodarczego prawa środowiska i procesu inwestycyjno-budowlanego. Zadaniem tej publikacji jest połączenie dorobku tych dwóch dziedzin. Analiza związków pomiędzy nimi koncentruje się głównie wokół kluczowej problematyki zasadniczych instytucji prawnych ochrony środowiska i procesu inwestycyjno-
-budowlanego. Zaprezentowane wyniki badań pokazują prawo ochrony środowiska nie jako „zamknięty” system normatywny izolowany od innych gałęzi prawa, ale jako zintegrowany z innymi obszarami regulacji. Z tego powodu istotne znaczenie ma tutaj analiza związków zachodzących między instytucjami dwóch systemów prawa: ochrony środowiska i procesu inwestycyjno-budowlanego. Jest to ujęcie także oczekiwane przez przedstawicieli nauk ekonomicznych i technicznych oraz szeroko rozumianej praktyki gospodarczej.
Zakładany układ książki pozwolił na wyodrębnienie w jej treści dwóch części wzajemnie się uzupełniających i łącznie tworzących 6 rozdziałów. Część pierwsza obejmuje zagadnienia ogólne związane z obowiązywaniem systemu prawa ochrony środowiska oraz jego najważniejszych instytucji prawnych i instrumentów (rozdziały 1, 2 i 3). Część druga pokazuje proces inwestycyjno-budowlany rozpoczynając od instytucji prawnych nieruchomości poprzez planowanie i zagospodarowanie przestrzenne, a kończąc na procesie budowlanym (rozdziały 4, 5, 6). Część pierwsza ma bardziej teoretyczny i ogólny charakter oraz stanowi bazę wyjściową dla analizy zagadnień szczegółowych na gruncie unormowań procesu inwestycyjno-budowlanego przedstawionego w części drugiej książki.
Celem opracowania całej treści monografii jest metodyczne przedstawienie instytucji prawnych ochrony środowiska dokonane drogą racjonalizacji i systematyzacji materiału badawczego. Czytelnicy powinni też uznać za cenny zestaw bibliografii. Celem tego zbioru jest zachęcenie do dalszych studiów nad problematyką poruszaną w książce oraz ułatwienie samodzielnych poszukiwań w zakresie zależności zachodzących między poszczególnymi instytucjami prawnymi. Sposób umieszczenie obok siebie w bibliografii publikacji, które występują w specjalistycznych opracowaniach prawniczych oraz technicznych jest z góry zamierzony i ma ułatwić interdyscyplinarne korzystanie z istniejącej wiedzy. Układ treści publikacji powinien przyczynić się także do: 1) porządkowania stanu prawnego; 2) lepszego zrozumienia treści wybranych instytucji prawnych; 3) ujednolicenia terminologii oraz 4) poprawy jakości procesu egzekwowania prawa ochrony środowiska w procesie inwestycyjno-budowlanym.
Jednym z głównych zamierzeń książki jest ukazanie roli i znaczenia instytucji sytemu prawa ochrony środowiska w procesie inwestycyjno-budowlanym. W rozważaniach niniejszych chodzi o zwrócenie uwagi na pomijany i nie dostrzegany na ogół proces kształtowania się nowych instytucji prawnych ochrony środowiska. Jest to zjawisko odgrywające w rozwoju systemu prawa niezwykle doniosłą rolę. Można zaobserwować swoistą dynamikę rozwojową form instytucji prawnych ochrony środowiska. Ich treść narzuca zwykle sposoby tworzenia i stosowania prawa w innych obszarach regulacji dotyczących w szczególności procesu inwestycyjno-budowlanego.
Przedmiotowa publikacja zwraca uwagę na te przemiany prawa ochrony środowiska, pokazując kierunek co raz większego ich powiązania z prawem gospodarczym. Problematyka
prawna procesu inwestycyjno-budowlanego postrzegana przez pryzmat instytucji systemu prawa ochrony środowiska jest obszarem badań doniosłym nie tylko z teoretycznego punktu widzenia, a także posiada szczególnie znaczenie praktyczne dla gospodarki.
Niektóre zagadnienia, która są przedmiotem analizy w tej monografii były już przedmiotem wielu wartościowych opracowań naukowych. Publikacja ta przyjmuje za punkt wyjścia inne podejście w badaniu instytucji prawnych ochrony środowiska. Analizie poddałem tu funkcjonowanie wybranych instytucji prawnych w ramach systemu, który określany jest często mianem „gospodarczego prawa środowiska”. Jako metodę opracowania przyjąłem analizę: materiału normatywnego, poglądów prezentowanych w nauce prawa oraz w orzecznictwie sądowym.
W badaniu systemu prawa ochrony środowiska wciąż aktualna jest potrzeba kompleksowego ujęcia różnorodnych jego instytucji prawnych w procesie ich wzajemnego oddziaływania i nakładania się na siebie ich zakresów. Prawo ochrony w procesie inwestycyjno-budowlanym nie występuje w formie sumarycznego połączenia pewnej grupy przepisów, ale tworzy systemowy kompleks instytucji prawnych o charakterze międzygałęziowym.
Wymagania prawne związane z procesem inwestycyjno-budowlanym pokrywa siatka
krzyżujących się ze sobą instytucji prawnych, które gromadzą się wokół centralnych zagadnień tego procesu. Są one przedmiotem zainteresowania przedstawicieli różnych profesji prawniczych. Z tego powodu powstają terytoria regulacji normatywnej, które rozwijają się nie tyle w granicach wyraźnie zakreślonych przez swój charakterystyczny przedmiot, lecz w symbiozie z naukami pokrewnymi.
Prawnik zarówno teoretyk, jak i praktyk, musi stale poszerzać swoje horyzonty w bliskim współdziałaniu z innymi gałęziami prawa, zwłaszcza przy rozstrzyganiu coraz częściej pojawiających się kwestii granicznych. Jednym z obszarów regulacji prawnej, pozostających w ścisłym związku z innymi o ogromnym znaczeniu dla praktyki gospodarczej, jest właśnie proces inwestycyjno-budowlany. Między innymi z tych powodów współczesna nauka szczegółowa prawa zmuszona jest do opracowywania tematów, które leżą na linii granicznej różnych dziedzin systemu prawa. Proces inwestycyjno-budowlany ma charakter interdyscyplinarny i jako taki powinien być badany w obszarze wielu dziedzin prawa.
Książka jest kierowana nie tylko do czytelników, którzy znają prawo ochrony środowiska i prawo dotyczące inwestycji budowlanych oraz pragną swe wiadomości w tej dziedzinie nadal poszerzać, ale także do wszystkich zainteresowanych problematyką gospodarczego korzystania ze środowiska. We współczesnym procesie prowadzenia działalności gospodarczej przez przedsiębiorców rola tego prawa silnie wzrasta. Ograniczenia w podejmowaniu czynności gospodarczych oraz inwestycyjnych wynikają w dużej mierze z tych przepisów stosowanych przez różnych specjalistów, którzy często nie mają przygotowania prawniczego. Z tych m.in. powodów opracowanie to powinno w szczególności zainteresować nie tylko prawników. Ważną docelową grupą odbiorców publikacji są także: ekonomiści, przedsiębiorcy, inżynierowie środowiska oraz kadra administrująca i zarządzająca sprawami ochrony środowiska na szczeblu administracji i przedsiębiorstw uczestniczących w procesie inwestycyjno-budowlanym.
W opracowaniu uwzględniono stan prawa i literatury na dzień 30 listopada 2011 r.

Ustawa z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych, która została ogłoszona w Dzienniku Ustaw z dnia 21 kwietnia 2009 r., obowiązuje od 1 sierpnia 2009 r. Równocześnie ustawodawca pozostawił dodatkowy czas w rozmiarze roku na wdrożenie systemu identyfikacji osób uczestniczących w takiej imprezie, lecz dotyczy to tylko meczów rozgrywanych poza ramami ligi zawodowej.
System ten stanowi dodatkowy ważny element zapewnienia bezpieczeństwa poza obowiązkami polegającymi na:
1) spełnieniu wymogów określonych, w szczególności w przepisach prawa budowlanego, w przepisach sanitarnych i przepisach dotyczących ochrony przeciwpożarowej,
2) udziale służb porządkowych, służb informacyjnych oraz kierującego tymi służbami kierownika do spraw bezpieczeństwa,
3) pomocy medycznej,
4) zapewnieniu zaplecza higieniczno-sanitarnego,
5) wyznaczeniu dróg ewakuacyjnych oraz dróg umożliwiających dojazd pojazdom służb ratowniczych i Policji,
6) stworzeniu warunków do zorganizowania łączności między podmiotami biorącymi udział w zabezpieczeniu imprezy masowej,
7) zapewnieniu sprzętu ratowniczego i gaśniczego oraz środków gaśniczych niezbędnych do zabezpieczenia imprezy masowej w zakresie działań ratowniczo-gaśniczych,
wydzieleniu pomieszczenia dla służb kierujących zabezpieczeniem imprezy masowej,
9) zapewnieniu odpowiedniej liczebności służby porządkowej oraz służby informacyjnej,
10) opracowaniu i udostępnieniu osobom uczestniczącym w imprezie masowej regulaminu obiektu (terenu) oraz regulaminu imprezy masowej zawierającego warunki uczestnictwa i zasady zachowania się osób na niej obecnych,
11) opracowaniu instrukcji postępowania w przypadku powstania pożaru lub innego miejscowego zagrożenia w miejscu i w czasie imprezy masowej.
Ustawa określiła także:
1) zasady postępowania konieczne do zapewnienia bezpieczeństwa imprez masowych,
2) warunki bezpieczeństwa imprez masowych,
3) zasady i tryb wydawania zezwoleń na przeprowadzanie imprez masowych,
4) zasady gromadzenia i przetwarzania informacji dotyczących bezpieczeństwa imprez masowych,
5) zasady odpowiedzialności organizatorów za szkody wyrządzone w związku ze zorganizowaniem imprez masowych.
Z kolei przepisów ustawy nie stosuje się do nieodpłatnych imprez masowych organizowanych na terenach zamkniętych będących w trwałym zarządzie jednostek organizacyjnych podległych, podporządkowanych lub nadzorowanych przez: Ministra Obrony Narodowej, Ministra Sprawiedliwości oraz ministrów właściwych: do spraw wewnętrznych, do spraw oświaty i wychowania, do spraw szkolnictwa wyższego oraz do spraw kultury fizycznej i sportu, jeżeli jednostki te są organizatorami imprezy masowej w rozumieniu niniejszej ustawy.
Komentowaną ustawą zmieniono ustawy z dnia:
– 20 maja 1971r. – Kodeks wykroczeń (Dz.U. z 2010r. Nr 46, poz. 275 z późn. zm.),
– 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz.U. z 2007 r. Nr 43, poz. 277 z późn. zm.),
– 12 października 1990r. o ochronie granicy państwowej (Dz.U. z 2009 r., Nr 12, poz. 67 z poźn. zm.),
– 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U. z 2001 r. Nr 13, poz. 123 z późn. zm.),
– 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej (Dz.U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1675 z późn. zm.),
– 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.),
– 6 października 1997r. – Kodeks postępowania karnego (DZ. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.),
– 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.),
– 21 maja 1999r. o broni i amunicji (Dz.U. Nr 52 z 2004 r., poz. 525 z późn. zm.),
– 24 sierpnia 2001r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (DZ.U. Nr 133 z 2008r., poz. 848 z późn. zm.),
– 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz.U. Nr 197, poz. 1661 z późn. zm.),
– 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 249, poz. 2104 z późn. zm.),
– 28 lipca 2005 r. o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych (Dz.U. Nr 167, poz. 1399 z późn. zm.).
– 7 września 2007r. o wykonywaniu kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym w systemie dozoru elektronicznego (Dz.U. Nr 142 z 2010r., poz. 960 z późn. zm.).
Nowa ustawa jest prawie trzykrotnie obszerniejsza od uchylonej, liczy  bowiem ponad 90 artykułów, poprzednia zaś liczyła tylko 28. Jest to zrozumiałe, wszak obecna rzeczywistość, w szczególności stadionowa, niejako wymusiła wprowadzenie szczegółowych regulacji, które z supozycji mają zapewnić maksimum bezpieczeństwa. Nie ma wątpliwości, że tylko realizacja takiego założenia idzie w parze z proporcjonalnym zadowoleniem wyniesionym z uczestnictwa w masowej imprezie.
Była ona już trzykrotnie nowelizowana, a mianowicie dwukrotnie w roku 2010 (Dz.U. Nr 127, poz. 857 i Nr 152, poz. 1021) oraz w roku 2011 (Dz.U. Nr 217, poz. 1280). Ta ostatnia nowelizacja jest – jak do tej pory – najobszerniejsza i obowiązuje od dnia 12 listopada 2011 r. z wyjątkiem: 1) art. 1 pkt 1–5, 7–16, 18 i 20-26, które obowiązują od 13 stycznia 2012 r.;
2) art. 1 pkt 17, 19, 27 i 28, art. 5 pkt 1, 2, 4 i 5, art. 7 i art. 10, które obowiązują od 1 stycznia 2012 r.
Niniejsze wydanie Komentarza uwzględnia stan prawny na dzień 1 stycznia 2012 r.

Kiedy przed pięcioma laty przystępowałem do pisania komentarza do obowiązującej ustawy o ochronie przyrody, poprzedziłem go następującymi uwagami:
Z dniem 1 maja 2004 r. – jednocześnie z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej – weszła w życie ustawa z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Jest to już czwarta – po ustawach z lat 1934, 1949 i 1991 – polska ustawowa regulacja ochrony przyrody, zarazem najobszerniejsza; jej objętość przekracza wszystkie trzy poprzednie razem wzięte.
Ustawa z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody jest ustawą trudną. Źródła trudności są co najmniej dwa:
- po pierwsze, wielorakie związki z innymi regulacjami, nie tylko typowych ustaw przyrodniczych (leśnej, łowieckiej, rybackiej), ale także z Prawem ochrony środowiska czy Prawem wodnym oraz przepisami dotyczącymi planowania przestrzennego, budownictwa itp.,
- po drugie, szerokie uwzględnienie międzynarodowego i europejskiego prawa ochrony przyrody, które nierzadko stosowane jest wprost, nawet gdyby jego regulacje wykraczały poza to, co w ustawie o ochronie przyrody postanowiono.
Jednocześnie jest to ustawa niezwykle istotna. Prawna ochrona przyrody stanowiąca, moim zdaniem, część prawnej ochrony środowiska jest jednym z najważniejszych segmentów prawnej ochrony środowiska. Jeśli nawet jest nieco demagogii w spostrzeżeniu, że zanieczyszczoną wodę można oczyścić, a niebezpieczne odpady zneutralizować, podczas gdy wymarłego gatunku rośliny lub zwierzęcia nie da się już przywrócić do życia, to jest w tym jakaś głęboka racja. Przepisy prawne o ochronie przyrody muszą być stosowane ze szczególną starannością, albowiem szkody, jakie mogą powstać w następstwie zniszczenia czy uszkodzenia przyrody, mogą być niesłychanie dotkliwe i najczęściej nieodwracalne.
Korzystając z doświadczeń swego wieloletniego „obcowania” z przepisami prawnymi o ochronie przyrody – jako współautor czterech wydań komentarza do poprzedniej ustawy o ochronie przyrody oraz autor kilku monografii i kilku dziesięciu artykułów i studiów o prawnej ochronie przyrody – zdecydowałem się na opracowanie własnego komentarza do nowej ustawy. Mam nadzieję, że przyczyni się on do lepszego zrozumienia i stosowania jej przepisów.
Oddawany do rąk Czytelników komentarz leży w nurcie klasycznych komentarzy do ustaw, obejmuje kolejne przepisy ustawy opatrzone uwagami interpretacyjnymi. Z natury rzeczy głębokość uwag komentatorskich jest zróżnicowana, także w ustawie o ochronie przyrody są przepisy bardziej i mniej istotne, a niektóre o charakterze raczej technicznym w ogóle komentarza nie wymagają. Jak zwykle przy pracy komentatorskiej musiałem podjąć decyzję co do aktów wykonawczych. Jest ich kilkadziesiąt. Przytoczenie ich wszystkich w postaci jakiegoś aneksu do komentarza niepomiernie zwiększyłoby jego objętość, nie byłoby zresztą celowe. Zdecydowałem się przeto na rozwiązanie elastyczne, niektóre akty wykonawcze przytaczam w pełnym brzmieniu, niektóre we fragmentach, inne jedynie omawiam.
Komentarz kieruję do wszystkich, którym losy przyrody ojczystej nie są obojętne, szczególnie zaś do organów i służb ochrony przyrody oraz działaczy ochrony przyrody. Nie ukrywam swego szczególnego zainteresowania problemami ochrony przyrody w prawie karnym rozumianym szeroko, obejmującym również prawo wykroczeń. Mam przeto nadzieję, że komentarz zainteresuje także przedstawicieli klasycznych zawodów prawniczych: sędziów, prokuratorów, adwokatów i policjantów.
W pierwszym wydaniu komentarza uwzględniłem stan prawny zasadniczo na dzień 1 października 2005 r., wskazałem wszakże na przepisy, które już wtedy zostały ogłoszone, ale miały wejść w życie w terminie późniejszym.
Po dwóch latach od ukazania się pierwszego wydania Komentarza zdecydowałem się na przygotowanie jego drugiego wydania. W tym czasie sama ustawa o ochronie przyrody była trzykrotnie nowelizowana, przy czym nie były to nowelizacje, które zmieniałyby koncepcję ustawy, ale w istotny sposób zmieniło się otoczenie prawne tej ustawy. Miałem przede wszystkim na uwadze zmianę ustawy – Prawo ochrony środowiska, która w nowy sposób nakazuje spojrzeć na system obszarów chronionych Natura 2000. Istotnie wzbogaciła się literatura poświęcona prawnej ochronie przyrody, przede wszystkim o Polskie prawo ochrony przyrody pod redakcją Janiny Ciechanowicz-McLean oraz o Teoretyczne podstawy prawa ochrony przyrody pod moją redakcją. Ujawniły się nowe problemy związane z ochroną przyrody, czego najwyraźniejszym symbolem stała się głośna sprawa Doliny Rospudy. Rozgorzała dyskusja nad sytuacją prawną Państwowej Rady Ochrony Przyrody. Kilka nowych orzeczeń sądowych nakazuje raz jeszcze przemyśleć niektóre zagadnienia prawa ochrony przyrody.
Drugie wydanie uwzględniało stan prawny na 1 stycznia 2008 r. W następnych latach ustawa o ochronie przyrody była jeszcze kilkakrotnie nowelizowana, szczególnie głęboko w październiku 2008 r. Ponownie zmieniło się jej otoczenie prawne. Szczególnie doniosłe znaczenie miała ustawa z 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko. Powstał nowy system organizacyjny ochrony przyrody, w którym rolę dominującą odgrywają Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska oraz szesnastu regionalnych dyrektorów ochrony środowiska. Wzbogaciła się literatura naukowa dotycząca prawa ochrony przyrody, przede wszystkim o nowe wydanie Komentarza Krzysztofa Gruszeckiego, zwięzłe opracowania prawa ochrony przyrody Bartosza Rakoczego oraz komentarz do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w sprawach ochrony przyrody autorstwa Zdzisława Brodeckiego, Tomasza Koncewicza, Pauliny Kupczyk i Marcina Pchałka.
Wszystko to sprawiło, że Wydawnictwo „Difin” i ja zdecydowaliśmy się na trzecie wydanie. Utrzymuję koncepcję i układ Komentarza, niektóre zagadnienia przedstawiam w sposób pogłębiony i nieco odmienny od prezentacji w wydaniach pierwszym i drugim.